Башкортлар

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Башкортлар
З.Биишева.jpgБабич.jpgM G Rakhimov.jpgHamitov.jpg Муса Гәрәев.jpg
Salavat Yulaev.jpg Zagir Ismagilov Monument.jpg Rasulev Zaynulla.jpgӘхмәтзәки Вәлиди.jpg
Зәйнәп БиишеваШәехзадә БабичМортаза РәхимовРөстәм ХәмитовМуса Гәрәев
Салават ЮлаевЗаһир ИсмәгыйлевЗәйнулла РәсүлевӘхмәтзәки Вәлиди
Үз аталышы: Башҡорттар
Гомуми саны: 2 млн тирәсе (бәяләмә)[1]
Таралышы: Русия байрагы Русия Федерациясе: 1 584 554 (2010 җанисәбе)[2][3]

КазакъстанFlag of Kazakhstan.svg Казакъстан:
17 263 (2009 ел җанисәбе)[5]

Украина байрагы Украина:
4 253 (2001 ел җанисәбе)[7]

Үзбәкстан байрагы Үзбәкстан:
3 707 (оценка, 2000)[8]
Кыргызстан байрагы Кыргызстан:
1 111 (җанисәп, 2009)[9]
Таҗикстан байрагы Таҗикстан:
~900 (җанисәп, 2000)[10]
Белорусия байрагы Белорусия:
607 (җанисәп, 2009)[11]
Латвия байрагы Латвия:
267 (оценка, 2010)[12]
Эстония байрагы Эстония:
152 (җанисәп, 2000)[7]
Литва байрагы Литва:
136 (җанисәп, 2001)[7]
Молдавия байрагы Молдавия
[13]

Тел: Башкорт
Дин: Ислам
Якын халык: Татарлар, Казакълар

Башкортлар (баш. Башҡорттар) — төрки милләт, Башкортстанның һәм шул ук исемдәге тарихи-география өлкәнең төп халкы. Республикадан тыш башкортларның тарихи барлык төбәкләре Чиләбе, Ырынбур, Свердлау, Курган, Самар, Сарытау өлкәләрендә, Татарстанда һәм Пермь краенда бар.

Башкортларның Русия Федерациясендәге сан исәбе (2002) — 1 673 389 кеше, шул исәптән Башкортстан Республикасында — 1 221 302. Башкорт теле Алтай гаиләсе төрки төркеменең көнбатыш тармагына керә, тармакланган диалект структурасы бар. Башкорт әдәби теле 1921 елдан кулланыла. Дингә ышанган башкортлар — мөселман-сөнниләр.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Исем[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әлеге вакытта башкорт этнонимының 50 дән артык төре барлыкка килү варианты бар.

  • XVIII гасыр тикшеренүчеләре В. Н. Татищев, Пётр Рычков, И. Г. Готлиб буенча, башкорт сүзе «баш корт», ягъни «баш бүре» дигәнне аңлата
  • Тарихчы һәм туган якны өйрәнүче В. С. Юматов (?-1848) буенча, башкорт — «баш корт». Монда «корт» сүзе бал корты мәгънәсендә.
  • Этнограф-галим Наил Вәли улы Бикбулатов буенча, этноним, Гардизиның (XI б.) тарихи язмаларында телгә алынган, Җаек елгасы бассейнында хәзәрләр һәм кыпчак арасында яшәгән, 2000 яугир булган легендар сәрдар "Башгирд (Башкорт хан)" исеменнән килеп чыккан дигән фикер тәкъдим итә
  • Мадьяр төркиялеләр Б. Мункачи, Ю. Ф. Немет, америка галиме Д. М. Данлоп буенча "башкорт" этнонимы «биш кабилә, биш угыр (огур)» дип аңлатылган "beshgur, bashgur" формаларыннан барлыкка килгән. Шулай ук Мункачи һәм Данлоп фикеренчә, хәзерге телдәге "Sh" өненең болгар телендәге "L" авазына тура килүе нигезендә, "башкорт (bashgur)" һәм "булгар (bulgar)" этнонимнары эквивалентлы булып тора. Бу фикерләр белән Зәки Вәлиди килешә.
  • Танылган төрки этнонимнар тикшерүчесе Николай Баскаков буенча, башкорт сүзе 2 кисәктән оеша: «badz(а)»—"баҗа", «(о)гур»—"кабилә атамасы", һәм мәгънәсе дә «угыр бажалар». Шулай ук Баскаков бу этнонимны бәҗәнәкләрнең атамасы белән чагыштыра. Баскаков фикеренчә төрки һәм монгол телләрендә сүз башындагы "b ~ к" алмашучанлыгы нигезендә, «башкорт» һәм «мадьяр» этнонимнары бер чыгышлы дигән сыгымтага килә: башкорт — badža oγur (огурлар баҗасы, угырлар баҗасы) > badž(a) oγur > badžγar бу форманы ала madž(a) oγur > madžγur өлкәсе madžγar > madjar.
  • М. З. Зәкиев буенча башкор/башкыр этнонимы баш-огур («төп огур/угыр» яки «башка угыр») композитына барып тоташуы мөмкин: башоғур>башғур>башғыр>башҡор.
  • Этнограф Раил Кузеев этноним баш — «баш», «төп» һәм кор(т) — «ыруг», «кабилә», «бүре» сүзләреннән барлыкка килү вариантларын китерә.

Этногенезис[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төрки күчешләре (ингл.) барышында башкортлар урта гасырларның иртәнге өлешендә Кыпчак төркеме буларак барлыкка килә. Рус телле этнографик әдәбиятта, башкортларның, төрки нәселле булуыннан тыш,[14] угыр (ингл.)[15] һәм көнчыгыш иран телләрендә сөйләшкән[16] кавемнәрне дә үз карамагына алулары тасвирлана. Генетик яктан (ингл.), R1b1a1 (2011 исеме, ингл.) Башкортстан башкортларында чагыштырмача югары ешлык белән очрый (62/471 = 13.2%).[17] Барлык палеонтологик һәм антропологик ачышлар башкорт халкының тамырларының Андроново мәдәниятенә (ингл.) барып тоташуын танырга кирәк булуын күрсәтә.[18][19][20][21][22] Соңгы эзләнүләр буенча, башкорт халкы этногенезисының ихтимал булган юлы уртак төрки һәм угыр чыгыш теорияләре белән аңлатылуына ишарә итә.[23]

Башкортлар тарихы хронологиясе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Салават Юлаев – башкорт халкының милли батыры

Совет филологы, тарихсы С. Я. Лурье исәпләвенчә, безнең эрага кадәр V гасырда Һеродот «Тарих»ында аргиппейлар исеме астында хәзерге башкортларның ата-бабалары телгә алына. Геродот хәбәр итүенчә, аргиппейлар «биек сыртсыз битләвендә» яши, алар күршеләренең үзара низагларын яйга сала һәм аларда туган иленнән куылган бер сыенырга урын тапса — аны беркем кимсетмәсәк. Агриппейлар аерым телдә сөйләшә, скиф киенә, агач җимешләре белән туклана. Ризыкка кулланылган агачның атамасы — понтик, аның җимешләре бакча борчагына охшаш, әммә эчендә сөяге бар. Пешкән җимешне тукыма аша сыгалар һәм аннан «асхи» дигән кара сут чыга. Бу сутлы алар сөткә болгап эчә. «Асхи»ның тирәсеннән күмәч әзерлиләр. С. Я. Лурье «асхи»ны «ачы» төрки сүзенә тап китерә, ә телче Җәлил Киекбаев буенча, «асхи» сүзе башкорт телендәге «ачы су»ны хәтерләтә.

Төркиятче Әхмәтзәки Вәлиди күзаллавынча, башкортлар Клавдий Птолемейның безнең эраның II булатына караган хезмәтендә скифларның паста дигән ыруы исеме астында телгә алына.

Француз галиме М. Буе-Ажан билгеләвенчә, һуннарның юлбашчысы Аттила аңа кардәш булган халык — башкортлар белән килешү төзүе.

643 елда төзелгән Суй-шу хроникасында, теләк (угыз) төрки кабиләләре берләшмәсендә 45 нәсел, шул исәптән Арал һәм Каспий диңгезләре арасында яшәүче башуки телгә алына, көнбатыш һәм кытай тикшеренүчеләр аны башкортлар дип исәпли. Кытай чыганакларына ярашлы, VIII—IX гасырларда Идел бассейнындагы суларның этник варислары булган кабиләләр арасында Бо-хан һәм Бәк-дин телгә алына, аларны идел болгарлары һәм башкортларга тап китерәләр теләк.

Рәшит әд-Диннең «Угызнамә»сенә ярашлы, Угыз ханның гаскәрләре башкортларның Зур Багур исемле кәлгәсен һәм илләрен яулап ала, аларның Караши ягу дигән падишасын әсиргә ала. Әбү әл-Газига ярашлы, мадъярлар һәм башкортлар Угыз ханга каршы баш күтәрәләр.

Безнең эраның I мең еллыгы азагында башкортлар көнбатышта Идел елгасыннан алып көнчыгышта Тубыл елгасына кадәр, көньякта Илек һәм Җаек (Җаек) елгалардан белән төньякта Чулман һәм Сылва елгаларына тиклемге җирләрдә яши һәм төрле дәүләтләр составында (Дәште Кыпчак, Төрки каһанлыгы, Хәзәр каһанлыгы, Идел буе Болгары, Алтын Урда, Казан ханлыгы, Нугай Урдасы, Себер ханлыгы).

XVI гасырның 2‑се яртысында башкортлар Мәскәү башлыгына керә. Дәүләт хәрби хезмәт һәм башка йөкләмәләрне булдыру, корылма һәм салымнар түләү шарты белән башкортларның асабалык хокукы, урындагы үзидарәлеге (җыелыш, корылтай), традицион йолалары, бәйрәмнәре, дин тоту ирке саклануын гарантиялый. Колонияләштерүнең көчәеве, салымнар үсүе һәм йөкләмәләр санының артуы, башкортларның җиргә җирләрен тартып алу, урындагы үзидарәлекнең чикләнүе башкорт ихтилалдарын (XVII—XVIII) сәбәп була. Т

өбәкнең башка халыклары белән бергә башкортлар Крәстияннәр сугышында (1773-1775) катнаша. 1798-1865 елларда Башкортстанда идарә итүнең кантон системасы була, башкортлар хәрби йомышлы катламнарга (Башкорт полклары, Башкорт-мишәр гаскәре) карый. XIX—XX гасыр башында башкортлар саны арта (1897 елда карый 1311 мең кеше), мәгариф, мәдәниятнең киләсе үсеше күзәтелә.

Революциядан (1917) соң Башкортстан автономиясен төзү өчен көрәш башлана. 1919 елның мартында Үзәк Совет власы белән Башкорт хөкүмәте арасында Башкорт Совет автономиясе турында килешүгә имзалана. 1922 елда Зур Башкортстан оештырылганнан соң, башкортларның күп өлеше аннан читтә кала (Ялан кантоны, Тук-Чуран кантоны, Аргаяш кантоны - Аргаяш милли округы). 1926 ел азагында башкортлар саны революцияга тиклемге чор белән чагыштырганда ике тапкыр диярлек кими һәм ССРБ‑да 714 мең кеше тәшкил итә, БАССР‑да — 584,8 мең: Ватандашлар сугышы, корылык һәм ачлык элемтәләре үзен сиздерә. Башкортлар саны артуына сәяси репрессияләр, Бөек Ватан сугышы кире йогынты ясый.

Башкортларның бер өлеше рус, татар тарафыннан ассимиляцияләнә. Халык санының революцияга тиклемге дәрәҗәсе өстендә тик 1989 елда өләшелә. Башкортларның башка төбәкләргә миграциясе күзәтелә: 1926 елда — гомуми санның 18 %, 1959 — 25,4%, 1989 — 40,4 %. Эш урыннары җитешмәүчелек һәм җайсыз социаль шарт аркасында, нигездә, көньяк‑көнчыгыш һәм көньяк районнардан халык күчеп китә. Соңгы елларда башкортларның Урта Азия, Казакъстан һәм башка төбәкләрдән кайту тенденциясе (1992-96 еллар - 4904 кеше) күзәтелә. Башкортларның социаль‑демографик структурасында эшчеләр синыф, интеллигенция, инженер‑техник хезмәткәрләр саны арта.

Кабиләләре һәм ырулары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Башкорт халкы элек кабиләләргә һәм ыруларга бүленгән. Ырулар — аралардан, туган-зат бүленешләреннән торган.

Кабиләләр таралып утыру һәм этник тарих барышында башкортларның төньяк-көнбатыш (байлар, балыкчы, бүләр, гәрә, гайнә, дыванай, ирәкте, елан, ялдәк, җәнәй, каңлы, каршын, кыргыз, тазлар, танып, унлар, уран, уаныш, юрмый), төньяк-көнчыгыш (бишул, бәдрәк, бәкәтин, дыван, көзй, калмак, катай, кошчы, кумрык, куакан, мырзалар, өпәй, табын, терсәк, салйот, сеңрән, сызгы, сырны, шуран, әйле), көньяк-көнчыгыш (бөрҗән, кыпчак, тамъян, түңгәвер, үсәргән, юрматы), көньяк-көнбатыш (мең) төп этнографик төркемнәре барлыкка килә.

Мәдәнияте[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Күчмә терлекчелек традицион шөгеле булган. Башлыча ат һәм сарык, берникадәр сыер малы, дөя үрчеткәннәр. Тире иләү, киез басу, чигү, бала сугу кебек кәсепләр үскән була.

Традицион тырмалары — авыл. Тирмә (төрки халыклардагы кебек киездән каршы, җыеп алынмалы агач каркаслы) төп торак булган. Агачтан һәм таштан, җирдән салынган өйләр дә билгеле.

Киеме[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Хатын-кыз һәм ирләр милли киеме

Гади ирләр киеме — күлмәк, бишмәт, ыштан. Ирләр һәм хатын - кызларның төп кием йон һәм ефәк тукымадан тегелгән халат булган. Баш киеменнән түбәтәй, киез эшләпә (капкач), җәнлек тиресе куелган кышкы бүрек киң таралган.

XVII гасырдан бирле кына башкорт милли костюмы турында язма чыганаклар билгеле. XVII—XVIII гасырларда башкортлар күрше милләтләр белән тыгыз мәдәни бәйләнештә тормаган, шуңа да милли үзенчәлекләр дә аның саен ипләп килгән. Башкортлар кием өчен күбрәк киндер һәм кычытканнан сугылган тукыманы, сарык һәм башка төрле җәнлек тиреләрен, киезне, йонны, мамыкны файдаланган. Башкортлар чит илләрдән (Бөек ефәк юлы аша) китерелгән ефәк, атлас, парча тукымаларын да кулланган, аларның үрнәкләре борынгы курганнарда да табыла. Бу тукымалар кыйммәт торган, шуңа да ефәк кием — затлылык билгесе саналган.

XIX гасырга кадәр башкортлар чикмән, җилән, тун кисә, бу чорда билле бишмәт, кәзәки, камзул кебек нәрсә киң тарала. Бигрәк тә ир-егетләрнең киеме зур үзгәреш кичерә. XIX гасыр башындагы гравюраларда ир-егетләр борынгы кием кисә, гасыр азагындагы фотолардагы кием аермасы күзгә ташлана. Башкорт киемнәре, бигрәк тә, бәйрәм өчен бик күп төрле. Көн торышына һәм мизгеленә карамыйча, эчке кием өстеннән кат-кат халат кигәннәр.

Традицион аш-суы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Бишбармак (баш. бишбармаҡ)

Башкортларның традицион аш-суында ит азыклары киң таралган: бишбармак, токмач, пылау, казы. Сыер һәм сарык сөтеннән әйрән, катык, корт, сыр, бия сөтеннән кымыз әзерләгәннәр. ашамлыклар татар, казакъларкына охшаш: бишбармак, шулпа, корт, казы, әйрән, кымыз, бавырсак, катык, сагыз.

Башкорт милли ашларының төп массасын пешкән, киптерелгә һәм какланган ат һәм куй ите, сөт продуктлары, киптерелгән җиләк, бөртекле культуралар, башкорт балы тәшкил иткән. Бу ашамлыкларның мисалы булып казы-карта (ат колбасасы), бастырма (какланган ит), шулай ук кымыз, чияле сары май, шомырт мае, корт (коры корт), эремчек һәм әйрән тора — аларның барысы да җәйге эсседә дә чагыштырмача яхшы саклана һәм юлга алу өчен уңайлы. Кымыз нәкъ юлда әзерләнә дип исәпләнә — бия сөте салынган савыт ияргә бәйләнгән һәм сабада көне буенча чайкалып йөртелгән.

Традицион башкорт ашамлыгы бишбармак пешерелгән иттән һәм салмадан (эре итеп киселгән токмач төре) әзерләнә, мул итеп суган, яшел тәмләткечләр кушыла һәм, әлбәттә, корт өстәлә. Башкорт аш-суының (кухнясының) күренмә тагын бер үзенчәлеге: ашамлыклар янында еш кына сөт ризыклары бирелә — сирәк очракларда гына табын кортсыз һәм каймаксыз була. Башкорт ашамлыкларның күпчелеге әзерләү гадилеге һәм туклыклы булуы белән аерылып тора.

Әйрән, буза, казы, катлама, кымыз, манты, кайнатма, умач ашы һәм башка бик күп азык төрләре Җаек тауларыннан Ерак Көнчыгышка чаклы биләмәләрдә яшәгән күп халыкларның милли ашамлыгы дип санала.

Авыз‑тел иҗаты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Башкорт авыз‑тел ижадында Урал-батыр, «Акбузат», «Изүкәй белән Морадым», Алпамыш белән Барчынсылу, Мәргән белән Барчынсылу, Куныр буга(баш. Ҡуңыр буға) һәм башка эпослар төп урынны били. Әкият фольклоры героик, гаҗәп, көнкүреш әкиятләреннән тора. Башкорт эпик, моңлы, көнкүреш җырларына шигырь һәм көй үзенчәлекләре, биюләренә пантомима элементлары, катлаулы сюжет структурасы («Баек», «Перовский») хас. Башкорт халык иҗаты традицияләре профессиональ сәнгать һәм әдәбият нигезенә ята. Бизәү‑кулланма сәнгате сәнгать‑сурәтләү чараларының күптөрлелеге, композицион алымнар камиллеге, орнаментның тасвирыйлыгы белән сызалана. Аппликация, чигү, бәйләү, киез, агач, таш, күн, тимер, постауны сәнгатьле эшкәртү киң үсеш ала.

Башкортлар

Милли орнамент[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Bashkir swastika.jpg

Башкорт орнаменты — әйберләрне, кораллы, тукыма әйберләрне, интерьерны бизәү өчен кулланылган, геометрик, үсемлек яисә зооморф элементларны кабатлау һәм чиратлаштыруга нигезләнгән бизәк-кызыллык.

Беренче комплекс
Икенче комплекс
Өченче комплекс
Бишенче комплекс
Алтынчы комплекс

Башкорт орнаментында башкортларның, халыкларның күпчелегенә хас, яшәешнең өч тигез булуы турындагы борынгы карашлар чагылыш тапкан.

Кешенең тасвирлау эшмәкәрлегенең иң борынгы формасы буларак, башкортларда орнамент ипләп кына барлыкка килгән. Башлангыч сүрәтләүләр гади гына булган: сей балчыкка сымакланган яисә батырып кертелгән кечкенә ботак, кабырчык ярчыгы. Бара-бара сүрәтләр катмарлы һәм хыялый, зифа композицияле, символик эчтәлекле була барган.

Башкорт орнаменты геометрик, кәкре сызыклы үсемлек бизәкле. Гадәттә кызыллык агачка, тирегә, металга, тукымага төшерелгән.

Башкорт орнаменты симметрияле һәм кешеләрнең ысынбарлыкты кабул итүен чагылдыралар. Ул үзенең эченә капма-каршы күренешләрне җыйган: көн — төн, яшәү — үлем, яктылык - караңгылык, ир башлангычы — хатын-кыз башлангычы, сул — уң. Капма-каршы кую бер-берсенә каршы торган фигураларның симметриясе ярдәмендә күрсәтелә. Композициянең бер бөтенлеген саклар өчен орнаментның үзәк элементы булдырыла.

Орнаментның төп элементы - хатын-кыз фигурасы, агач яки символик ромб сүрәте. Хатын-кыз фигурасы җирдәге саф нәмәнең алиһәсе образын символаштыра, агач — тормыш агачын, ромб — сабан җир символын.

Орнамент элементлары йөкмәтелгән, үзәк мәгәнәсенә ия: әкәм-төкәм ¥ — бөгәрләнеп торган сарык мөгезе символы һәм үләннәр символы, соляр билге ֔֕ — түгәрәк, нурлар белән уратылган түгәрәк төрендәге кояш сүрәтләнеше, туганкай — кунакчыллыкны аңлата.

Башкорт орнаментында башкортлар тарихының ислам диненә белән чордагы күзаллаулары чагыла.

Орнамент белән киемнәрнең ягалар, уемнар, каптырмалары, җиң һәм итәк читләре бизәлгән. Орнаментлы чикләр бозымга бирешми дип исәпләнгән. Йорт элементлары орнамент белән бизәлсә, усал чурт-чураман анда үтә алмый дип саналган. Капкалар, тәрәзә капкачлары, йөзлекләре, тырнак читләре бизәлгән. Орнамент төре, тырнак һәм ромб, түгәрәк күлнең символик сынланмышы: тырнак - профилле, ромб — фаслы аңлата. Тырнак формасы үз чиратында начар йогынтылардан саклау чарасы булган.

Орнаменталь комплекслар:

Башкорт бизәү-кулланма сәнгатендә үтәлеш алымнарына бәйләнгән төп 6 орнаменталь комплекс аерып күрсәтелә.

  • Кашага яки чәчәк нәкыш (розетка) формасындагы катлаулы орнаменталь кызыллык составына тырнак, квадрат һәм тура почмак, зигзаг, хач (тәре) ×, ромб, түгәрәк Ο, йөрмәле чәчәк бизәк күренешендәге гади геометрик фигуралар керә.
  • Бөти, хәситәләренә (амулет) ишелү (спиральсыман) буяу, мөгез һәм йөрәк сынланмышы фигуралар, йөгерешче тулкындар ≈ , җилпәзә төзелешле лалә чәчкәсенә охшаган үсемлек бизәге (пальметта), өчөйлеләр сынландырыла.
  • Киемнәрдәге тамбур (күбенү чылбыр тезмә бара) чигүе орнаментында үсемлек чыгышлы кызыллык файдаланыла.
  • Катлаулы күпмеләр, сигезле тармаклы йолдыз, киртләчле ромблар, теш тармаклы күпмеләр, икәүләп мөгезгә охшаган каерсалар катлаулы чәчәк бизәкләргә һәм челтәрләргә берләштергәндә файдаланыла.
  • Кошларга, җәнлекләргә һәм агачларга, сигезле тармаклы йондозларга, сәнәккә, тырнакка һәм V га охшаган фигуралы кашага бизәкләрдән торган геральдик композицияләр.
  • Тукучылыкта, санаулы һәм юллы (өйле) кайтуда квадратлар, ромблар, кеше сынын стильләштереп сынландыру, сигезле аерчалы чәчәк буяу, X-ка охшаган фигуралар файдаланыла

Тел мәсәләсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Башкортлар арасында йыш татар телы очрый. Галимнәр буенча татар телдә сөйләшү - бу татар милли кемлеген күрсәткеч түгел. Чөнки аерым башкорт теле графикасы, нормалары тик 1920-чы елларда туа, шуңа күрә башкортлар әсәрләрен татар телендә язды. Башкорт әдәби теле башкорт халкының диалект күптөрлелеген күрсәтү көче булмады, чөнки татар теле бик якын.

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Lewis, M. Paul (ed.). Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition.(ингл.). Dallas, Tex.: SIL International. (2009). 2011 елның 15 апрель көнендә тикшерелгән. 2011 елның 23 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  2. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
  4. по сообщению сайта «Четвертая власть»
  5. Агентство Республики Казахстан по статистике. Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан
  6. Численность населения по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на 1 января 2010 года
  7. 7,0 7,1 7,2 .Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence: each census, 1985—2003 (ингл.)
  8. Этнический атлас Узбекистана(үле сылтама — тарих). Институт «Открытое Общество» — Фонд содействия — Узбекистан (2002). 2011 елның 15 апрель көнендә тикшерелгән.
  9. Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Численность постоянного населения по национальностям по переписи 2009 года
  10. Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
  11. Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Национальный состав РБ согласно переписи 2009 года
  12. Latvijas iedzivotaju sadalijums pec nacionala sastava un valstiskas piederibas (лтш.)
  13. Следы предков башкир в Молдавии и Венгрии: Исследования З.Г.Аминева УРГАЗА.ru Статьи и исследования 2013-01-29 21_15_41. 2013 елның 29 гыйнвар көнендә тикшерелгән. 2013 елның 1 февраль көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  14. Р. Г. Кузеев. Происхождение башкирского народа. М, Наука, 1974; Янғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан (Из истории башкирских племён). Өфө: «Китап», 1995; Кузеев Р. Г. Народы Поволжья и Приуралья. М. Наука, 1985
  15. М. И. Артамонов. История хазар. М.-Л., 1962, С.338.
  16. Руденко С.И. Башкиры. М.-Л., Наука, 1955, с.351. Мажитов Н.А., Султанова А.Н. История Башкортостана. Уфа, Китап, 2010, С.108 (Смирнов К.Ф. о дахо-массагетских корнях башкир).; Р. М. Юсупов. Краниология башкир. Л., Наука, 1989; Юсупов Р.М. Некоторые проблемы палеоантропологии Южного Урала и этнической истории башкир//XIII Уральское археологическое совещание. Тезисы докладов, часть II, Башkортостан, Уфа, ВЭГУ, 23-25.04.1996, С. 120-123.; Зинуров Р.Н. Башкирские восстания и индейские войны - феномен в мировой истории. Уфа, Гилем, 2001, С.11 (прабашкиры - потомки отделившихся скифов). Галлямов С. А. Башкорды от Гильгамеша до Заратустры. Уфа, РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 1999 (О башкордах из родов Тангаур и Гайна).
  17. A. S. Lobov et al. (2009), "Structure of the Gene Pool of Bashkir Subpopulations" (original text in Russian)
  18. Brünn. Moravské muzeum Oddĕleni pro diluvium "Anthropos", Anthropology, Vol. 16-17, Moravské muzeum, Ustav anthropos., 1978, p.76
  19. Институт этнологии и антропологии им. Н.Н. Миклухо-Маклая, Этнографическое обозрение, (Institute of Ethnology and Anthropology. N. Maclay, Ethnographic Review), Vol. 1-3, Наука, 1996, P.142
  20. (Институт истории, языка и литературы (Академия наук СССР. Башкирский научный центр), Васильев, С.М, Очерки по истории Башкирской АССР., Башкирское книжное изд-во, 1956, p.11
  21. Институт археологии (Академия наук СССР), Древности Башкирии: Сборник статей, Наука, 1970, p.809
  22. Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая, Очерки общей этнографии, Наука, 1968, p.411
  23. Rim Yanguzin: Ethnogenesis of the Bashkirs (Urısça)
  24. Дәүләт Эрмитажы