Авыргазы районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.bywiki.com.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Авыргазы районы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Авыргазы районы
Авыргазы районы
Аургазинский район
Герб
Coat of Arms of Aurgazy rayon (Bashkortostan).png
Байрак
Flag of Aurgazy rayon (Bashkortostan).png
Төбәк

Башкортстан

Административ үзәк

Толбазы

Нигезләү датасы

1930 ел

Глава

Зөфәр Идрисов (2013)

Халык саны (2010)

36 967

Мәйдан

2 014 км²

Киңлек

54 км-га

Озынлык

52 км

Авыргазы районы харитада

Сәгать поясы

+6

http://aurgazy.narod.ru/

Авыргазы районыБашкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәгеТолбазы авылы.

Тарихи белешмә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авыргазы районы 1930 елны оеша. Аның үзәге Яңа Карамалы авылында була, шуңа күрә район да Яңа-Карамалы районы дип атала.

1932 елны район Авыргазы елгасы исеме белән атала башлый, ә 1940 елда үзәк Толбазыга күчә. 1956 елда элекке Бозаяз районының 8 авыл советы Авыргазы районына күчә. Үз чиратында 1962 елда Авыргазы районы зурайтылган Кырмыскалы районы составы керә. Бу хәл 1963 елга кадәр дәвам итә.

Географик сыйфатлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авыргазы районы Башкортстанның үзәк бер өлешендә, Уфадан Ырынбур тракты буенча 86 км көньяграк, Стәрлетамактан 35 км төньяграк урнашкан.

Төньяктан Кырмыскалы, көнбатышта – Дәүләкән, Әлшәй, көньякта – Стәрлетамак һәм көнчыгышта Гафури районнары белән чиктәш. Көнбатыштан-көнчыгышка 54 км-га, төньяктан-көньякка 52 км-га сузылган. Авыргазы районының тулы мәйданы 2014 км². Район үзәге Толбазы авылы ике зур шоссе (Уфа-Ырынбур; Дәүләкән-Красноусол) юлы чатында урнашкан.

Район чикләреннән Агыйдел белән Өршәк агып тора. Башка елгалар: Авыргазы, Торсагали, Күзьелга, Үзән һ.б. – аларның кушылдыклары.

Районда 96 күл бар. Иң зур күлләр – Нагадак күле, Сөләйман күле, Мүклекүл, Артамак, Барское, Чобарат, Балыклыкүл, Зиреклекүл һ.б. Аларның иң зуры – Нагадак күле. Аның мәйданы – 50 га, тирәнлеге 36 м җитә.

Авыргазы районы урман-дала ягына карый. Урманнар районның 18% җирен алып тора.

Демография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны
1939[1]1959[2]1970[3]1979[4]1989[5]2002[6]2010[7]
56 96651 93155 00547 21339 06938 99636 970

Табигый казылмалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авыргазы районында ерганаклар, елгалар һәм күлләр ярлары буенча кызыл балчык һәм ком катламнары чыга. Халык бу казылмаларны хуҗалык максатында файдалана. Сугыш вакытында һәм сугыштан соң бу материалдан кирпеч сугалар.

Кәбәчтән ерак түгел Сахан карьеры – зур ком ятмасы булып тора. Стәрлетамак силикат кирпеч заводы бу карьер комын 1960нчы елларда бирле ташый.

Нугадак белән Морадым авыллары тирәсендә бурташ карьерлары бар. Авыргазы ярлары буенча гипс ятмалары чыга. Кешеләр аны йортлар салганда яки каралты-курага нигез салганда файдалана. Өшкәтле ерганагы һәм Наумкино авылы тирәсендә зәгыйфь көрән күмер ятмалары очрый.

1970нче еллардан Степановка авылы янында нефть чыгарыла башлый. Болотино, Тукай, Исмәгыйль һәм Толбазы тирәсендә чыгарылган кара алтын торбалар буенча Степановка НППсына куыла, ахырга – Салават шәһәренә.

Икътисад ягы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авыл хуҗалыгы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район икътисады авыл хуҗалыгына бәйле. Аграр өлкәдә 20 эре хуҗалык, 56 игенче-фермер хуҗалыгы, 14 меңнән артык шәхси хуҗалык бар. Район җиренең яртысын басулар алып тора.

Сәнәгать[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төп сәнәгать предприятиесе – «Ажемак» кирпеч заводы, Толбазы төзелеш материаллары комбинаты, асфальтобетон заводы, дивар блоклары заводы «Кызыл-Таш».

Танылган кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район буенча барлыгы 45 мәктәп бар. Шуларның 44ендә 4044 башкорт булмаган бала башкорт телен өйрәнә. Башкорт телендә 406 бала укый.

Матбугат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район газетасы 1931 елда «Җиңү өчен» исеме белән татар телендә чыга башлый. 1933 елда районда күпләп яшәгән чуашлар өчен газета милли телләрендә чыгарыла. 1956 елда газета урысча чыгарыла башлый. 1965 елдан «Ватан өчен» («Путь Родины», «Сершыв суле»), 2006 елдан «Авыргазы хәбәрчесе» («Аургазинский вестник», «Аургаза хыпарси») буларак дөнья күрә.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]